Nie tylko Kossak i Styka

Słowo „panorama” powstało w XVIII w. i było wówczas neologizmem. Wywodzi się z dwóch greckich wyrazów: πᾶν (pan) – „całość” + ὅραμα (horama) – „widok”. Zostało wprowadzone do wszystkich języków europejskich ok. 1800 r. i związane jest ściśle z powstaniem panoram jako zjawisk kultury masowej. Inicjatorem ich powstania był Robert Barker, irlandzki malarz. Panoramy w swoim standardowym kształcie (okrągły budynek, rozpięte w nim malowidło doświetlane umieszczonym u góry świetlikiem, przedpole stwarzające iluzję znajdowania się w prawdziwym terenie, prowadzące na platformę widokową ciemne przejście) rozpowszechniły się na masową skalę w XIX w. i powstawały w wielu miastach europejskich. Ich schyłek przyniósł rozwój kina.

W Polsce, która znajdowała się pod zaborami, nie było warunków do budowy panoram, jednak okazją stała się II Powszechna Wystawa Krajowa, która miała odbyć się w Lwowie, stolicy Galicji. Ze względu na obchody setnej rocznicy insurekcji kościuszkowskiej przyspieszono otwarcie wystawy (planowanej pierwotnie na 1897 r.). Pomysłodawcą stworzenia pierwszej polskiej panoramy, mającej stać się atrakcją Powszechnej Wystawy, był Jan Styka. Wpisując się w rocznicowe obchody panorama miała przedstawiać zwycięstwo Tadeusza Kościuszki pod Racławicami. Styka zaprosił do współpracy słynnego batalistę – Wojciecha Kossaka, który z entuzjazmem wyraził zgodę. Dwóch artystów nie byłoby jednak w stanie udźwignąć tak wielkiego przedsięwzięcia, dlatego zatrudniono do wspólnego dzieła siedmiu wybitnych przedstawicieli różnych obszarów malarstwa.

Pierwszy dołączył  zaproszony przez Stykę Ludwig Boller z Monachium. To on odpowiadał w Panoramie za partię pejzażu. Od lipca 1893 roku zatrudniono następujących malarzy: Teodora Axentowicza, Tadeusza Popiela, Zygmunta Rozwadowskiego, Michała Sozańskiego, Włodzimierza Tetmajera i Wincentego Wodzinowskiego. W grupie Kossaka pracowali: Zygmunt Rozwadowski (wspierając go przy malowaniu kawalerii narodowej) i Teodor Axentowicz (malował m.in. piechotę w pułku Wodzickiego w części Kossaka). W grupie Styki pracowali Włodzimierz Tetmajer (postaci kosynierów) i Wincenty Wodzinowski (chłopi nacierający na rosyjskie armaty). W tworzeniu pejzażu wspierali Ludwiga Bollera Tadeusz Popiel i Michał Sozański.